واریس چگونه به وجود می آید؟

به‌طور معمول همه‌چیز از یک درد گنگ و خستگی در پا شروع می‌شود، دردی که شاید خیلی از افراد آن را پشت گوش بیندازند و منتظر بنشینند تا روزی برطرف شود، غافل از اینکه یکی از سیاهرگ‌های پایشان روز‌به‌روز گرفتگی بیشتری پیدا می‌کند و متسع‌تر می‌شود. بعد از آن یک روز می‌بینند که قسمتی از پایشان تغییر رنگ داده و متورم شده است اما مشکل اینجا چیزی است به نام واریس، بیماری شایع و دردناک… .

‌ مهم‌ترین علت ایجاد واریس چیست؟

واریس نوعی اتساع غیرعادی و پیچ‌خوردگی ورید‌های سطحی است که به دلیل گردش خون غیرعادی در اندام‌ها ایجاد می‌شود. این عارضه می‌تواند علل مختلفی داشته باشد و معمولا در اندام‌های تحتانی شایع است اما به ندرت در نقاط دیگر هم دیده می‌شود. به‌طور کلی علت ایجاد واریس، نارسایی دریچه‌های لانه کبوتری در اندام‌های تحتانی است که این نارسایی خود به دلایل مختلفی ایجاد می‌شود. ایستادن‌های طولانی‌مدت به صورت بی‌حرکت و ثابت در یک مکان مهم‌ترین و شایع‌ترین علت ایجاد واریس است. برای مثال پاسبان‌ها، پلیس‌های راهنمایی و رانندگی، آرایشگر‌ها و جراحان بیشتر در معرض ابتلا به واریس قرار دارند. با ایستادن‌های طولانی‌مدت دریچه‌هایی که گردش خون را برقرار می‌سازند و باعث می‌شوند خون به صورت یک‌طرفه از اندام تحتانی تخلیه شود و به سمت قلب پیش رود، عملکردشان مختل می‌شود. در نتیجه خون در اندام‌ها جمع می‌شود و حتی گاهی‌اوقات به صورت معکوس به پایین برمی‌گردد، زیرا نیروی جاذبه خون را به سمت پایین می‌کشد. البته فراموش نکنید که این حالت در سیاهرگ‌ها رخ می‌دهد و نه سرخرگ‌ها، زیرا گردش خون در سرخرگ‌ها به کمک نیروی پمپ قلب انجام می‌شود اما خون سیاهرگ‌ها به کمک پمپ عضلانی که در اندام‌های تحتانی وجود دارد به گردش درمی‌آید. یعنی عضلات با انقباض و انبساط خود هنگام راه رفتن، حرکت کردن یا ورزش کردن خون را به گردش درمی‌آورند. حال اگر این مکانیسم‌ها به هر دلیل انجام نشوند برای مثال پمپ عضلانی ضعیف باشد یا فرد بی‌حرکت باشد و این عضلات کار نکنند و دریچه در طولانی‌مدت نارسا شود، واریس ایجاد خواهد شد. علاوه بر ایستادن‌های طولانی‌مدت دلایل مختلف دیگری برای نارسایی دریچه‌ای وجود دارد از جمله چاقی، حاملگی، سابقه تصادف و آسیب دیدگی عروق، بالا رفتن فشار داخل شکم و انجام کارهای خیلی‌سنگین. مصرف سیگار و دخانیات نیز روی واریس تاثیر منفی می‌گذارد و باعث غیرطبیعی‌شدن گردش‌خون در پا می‌شود. از طرف دیگر دخانیات، سطح اکسیژن خون را کاهش می‌دهند و از این طریق پیشرفت واریس را تسریع می‌کنند. البته درصدی از موارد واریس به صورت ژنتیکی در خانواده‌ها ایجاد می‌شود؛ بنابراین اگر پدر یا مادر سابقه واریس داشته باشند فرزندان آنها شانس بیشتری برای ابتلا دارند. همچنین با بالا رفتن سن از آنجایی که از اندام‌ها استفاده بیشتری می‌شود و ممکن است فرد دچار اضافه وزن شود احتمال ایجاد واریس بیشتر می‌شود. در برخی مقالات نیز آمده است که انداختن پا‌روی‌پا می‌تواند احتمال ایجاد واریس را افزایش دهد.

‌ حالت نشستن هم ایجاد مشکل می‌کند؟

نشستن‌های طولانی‌مدت و بی‌حرکت نیز می‌تواند باعث ایجاد واریس شود. در واقع ایستادن از نشستن بدتر است و نشستن از خوابیدن. به طور حتم وقتی شما حالت خوابیده داشته باشید و پاهایتان به صورت افقی یا درجاتی بالاتر از سطح قلب قرار گیرد، گردش خون بهتر می‌شود و تخلیه وریدی افزایش پیدا می‌کند. بستن کمربندهای خیلی تنگ و پوشیدن شلوارهای خیلی چسبان و هر عامل دیگری که گردش خون طبیعی پا را به هم بزند نیز ممکن است باعث فشار و ناراحتی پا شود. بنابراین استفاده مداوم از این لباس‌ها ممکن است ایجاد واریس را تسریع کند. علاوه بر این قرار گرفتن در محیط‌های گرم مانند سونا و حمام بخار باعث می‌شود که تعریق افزایش پیدا کند و عروق پوست متسع‌تر شوند. بنابراین گرما ممکن است علایم واریس را تشدید کند. از طرف دیگر سرما باعث می‌شود عروق پوست منقبض شوند و علایم واریس به طور موقت کاهش پیدا کنند.

‌ درست است که شیوع واریس در خانم‌ها بیشتر از آقایان است؟

شیوع واریس از لحاظ آماری در خانم‌ها سه تا چهار برابر بیشتر از آقایان است. یکی از دلایل آن هورمون‌های زنانگی است. این هورمون‌ها در زمان حاملگی باعث می‌شوند که جدار عروق عضلات شل شوند. در نتیجه احتمال اتساع عروق بالا می‌رود و خون بیشتری در آنها جمع می‌شود. از طرف دیگر فشاری که رحم و جنین روی عروق اندام تحتانی وارد می‌سازند باعث می‌شوند گردش خون در ناحیه لگن دچار اختلال شود.

‌ آیا واقعیت دارد که فشارخون و دیابت رابطه مستقیمی با واریس دارند؟

فشارخون رابطه مستقیمی با واریس ندارد به این دلیل که فشارخون در سیستم شریانی است اما واریس در سیستم سیاهرگی رخ می‌دهد. با این حال بیمارانی که فشارخون دارند از آنجایی که معمولا مسن‌تر هستند ممکن است به دلیل شرایط‌شان بیشتر دچار واریس شوند. دیابت نیز رابطه مستقیمی با واریس ندارد. دیابت در نهایت ممکن است باعث گرفتاری و تصلب شرایین در سرخرگ‌ها شود و ورید‌های سیاهرگی را به آن صورت درگیر نمی‌کند.

‌ برای درمان این بیماری باید چه کرد؟

برای پیشگیری از ایجاد واریس و پیشرفت آن توصیه می‌شود از ایستادن‌های طولانی‌مدت و بی‌حرکت خودداری کنید. اگر شغل‌تان طوری است که باید سرپا بایستید، سعی کنید در محل، حالت قدم‌رو داشته باشید و پاهایتان را جابه‌جا کنید و عضلات‌تان را درجا منبسط و منقبض کنید. علاوه بر این ورزش کردن و جلوگیری از اضافه وزن می‌تواند کمک‌کننده باشد. در اولین فرصتی که پیدا می‌کنید پاهای خود را بالا قرار دهید. این کار باعث استراحت پا و بهبود در گردش خون سیاهرگی می‌شود. حتی اگر پنج‌دقیقه هم فرصت داشته باشید، پاهایتان را بالا بگذارید تا خون تیره‌رنگ عاری از اکسیژن تخلیه شود و خون روشن و تازه جایگزین آن شود. بهترین حالت این است که سطح پا از سطح قلب بالاتر باشد. برخی از افراد پاهای خود را به دیوار تکیه می‌دهند و برخی‌ها روی مبل یا صندلی می‌گذارند. برخی‌ها نیز وقتی می‌خوابند زیر پایشان بالشت می‌گذارند. در واقع هرچقدر که بتوانیم پا را بالاتر قرار دهیم، تخلیه خون وریدی سریع‌تر انجام می‌شود. ورزش در طولانی‌مدت با دو مکانیسم از ایجاد واریس پیشگیری می‌کند: تقویت پمپ عضلانی و بهبود گردش خون در پا. ورزش‌های حرکتی مانند پیاده‌روی، دویدن، دوچرخه‌سواری، شنا، والیبال و فوتبال بهترین انتخاب‌ها در این مورد هستند. در نقطه مقابل نیز ورزش‌هایی که در حالت ثابت و ایستایی با فشار زیاد انجام می‌شوند مانند وزنه‌برداری، کار با دستگاه و بدنسازی، گردش خون پا را مختل می‌کنند و ممکن است باعث تشدید واریس شوند.

‌ جوراب واریس چقدر در درمان بیماری موثر هست؟

برای پیشگیری و جلوگیری از پیشرفت واریس می‌توان از جوراب‌های مخصوص واریس (با فشار و سایز مناسب) استفاده نمود. جوراب واریس درجه‌بندی‌های مختلفی دارد و بر اساس فشاری که به پا وارد می‌کند در چهار کلاس مختلف تقسیم‌بندی می‌شود. برای پیشگیری از واریس معمولا کلاس یک و برای کسانی که مستعد هستند یا در مراحل اولیه واریس قرار دارند کلاس دو تجویز می‌شود. کلاس سه و چهار کاملا جنبه درمانی دارند و برای کاهش عوارض واریس به کار می‌روند. برای مثال کسانی که زخمی در پایشان ایجاد شده است یا سابقه لخته خونی دارند باید از کلاس سه و چهار استفاده کنند. از طرف دیگر جوراب واریس طول‌های متفاوتی دارد و ممکن است تا زیر زانو یا بالای کشاله‌ران یا به صورت جوراب شلواری باشد. طول جوراب باید متناسب با محل و نوع واریس انتخاب شود. نکته مهم این است که جوراب واریس باید حتما توسط افراد خبره و متخصص با اندازه‌گیری دقیق تجویز شود و از خرید خودسرانه آن از داروخانه‌ها خودداری نمود. در غیر این صورت ممکن است جوراب خریداری شده بیش از حد تنگ یا گشاد باشد و باعث شود بیمار دیگر از آن استفاده نکند. در صورتی که اگر جوراب توسط فرد متخصص تجویز شود نه تنها پا را خسته نمی‌کند بلکه باعث می‌شود درد و خستگی پا برطرف شود. برای انتخاب جوراب مناسب باید در درجه اول به جراحان عروق و افرادی که به صورت تخصصی در مورد واریس کار می‌کنند مراجعه نمود. در شهرهای کوچک‌تر نیز می‌توان به پزشکان جراح یا پزشکان عمومی مراجعه نمود، البته به شرطی که دوره مربوطه را دیده باشند. جوراب واریس را باید صبح‌ها بعد از بیدار شدن از خواب بپوشید؛ ترجیحا قبل از اینکه از حالت افقی و خوابیده به حالت عمودی و ایستاده دربیایید. زیرا اگر چند ساعت سر پا بایستید و بعد جوراب را بپوشید، تجمع خون در اندام اتفاق افتاده و ورم شروع شده است و حتی ممکن است جوراب به راحتی به پای شما نرود. افرادی که واریس و ضایعه پیشرفته‌ای ندارند در آخر روز وقتی از محل کارشان به خانه برمی‌گردند اگر قرار نیست زیاد سر پا باشند یا بنشینند، می‌توانند جوراب را دربیاورند اما افرادی که واریس پیشرفته‌تری دارند باید تا قبل از خواب شبانه‌شان جوراب را به پا داشته باشند.

‌ جراحی هم در درمان این بیماری نقش دارد؟

روش‌های درمان واریس پا را می‌توان به دو دسته کلی تقسیم نمود. اولین روش، جراحی است که قدیمی محسوب می‌شود اما روش استانداردی است. دسته دیگر نیز شامل روش‌های جدید و پیشرفته‌تر از جمله درمان‌های دارویی، لیزر یا RF (رادیوفرکوئنسی) می‌شود. در روش جراحی قسمتی از دریچه اصلی پا که دچار اختلال شده است را می‌بندند و آن قسمت از رگ که حالت گشاد پیدا کرده است را از درون پا درمی‌آورند. این یک عمل استاندارد است که هنوز هم در بیمارستان‌ها انجام می‌شود. در خیلی از موارد موفقیت درمان با این عمل سنجیده می‌شود، یعنی کلیه روش‌های دیگر مانند لیزر و RF در برابر با جراحی سنجیده می‌شوند. جراحی اگر توسط پزشکان خبره انجام شود، موفقیت بالایی خواهد داشت و خطری بیمار را تهدید نخواهد کرد. در این مورد نیز جراحان عروق در ارجحیت قرار دارند. گاهی‌اوقات بیماران به‌خصوص در شهرستان‌ها توسط جراحان عمومی عمل می‌شوند و این کار باعث می‌شود جراحی آنها کامل انجام نشود و علایم‌شان عود کند و نیاز به عمل مجدد پیدا کنند. در هر صورت هر عملی عوارض خاص خود را دارد. برای مثال ممکن است تا چند روز در محل مورد نظر کبودی و درد ایجاد شود و حتی ممکن است عفونت و خونریزی رخ دهد.

‌ واریس‌ها اگر درمان نشوند باعث عارضه می‌شوند؟

واریس اگر درمان نشود در طی زمان پیشرفت می‌کند. یعنی رگ‌ها به‌تدریج متسع می‌شوند و این اتساع منجر به تورم به‌خصوص در ناحیه ساق پا و قسمت فوقانی قوزک داخلی می‌شود. سپس پوست به تدریج تیره و نازک می‌شود و اگر درمان نشود منجر به زخم و اگزما و حتی خونریزی می‌شود. در واقع با متسع شدن وریدها و نازک شدن پوست، کوچک‌ترین آسیب یا ضربه‌ای می‌تواند باعث خونریزی‌های شدید شود. یکی دیگر از عوارض واریس، ایجاد لخته در ورید‌های سطحی یا به اصطلاح «ترومبوفلبیت» سطحی است. در چنین مواقعی ایجاد لخته در اثر اتساع باعث می‌شود رگ مورد نظر متورم، قرمزرنگ، دردناک و سفت شود. برای مثال بیمارانی که چند ساعت بدون حرکت در هواپیما می‌نشینند ممکن است دچار این عارضه شوند. بسیاری از اوقات بیماران سوال می‌کنند که آیا این لخته می‌تواند حرکت کند و به قلب برود و باعث آمبولی شود؟ پاسخ به این سوال منفی است. یعنی طبق تعریف، واریس، اتساع عروق سطحی پاست، درحالی که آمبولی در رابطه با عروق عمقی اتفاق می‌افتد. به هرحال ایجاد لخته در عروق سطحی نیز دردناک است و گاهی اوقات در موارد پیشرفته نیاز به بستری وجود دارد.

همه چیز درباره واریکوسل

واریکوسل یک بیماری شایع است و مهمترین و شایعترین علت ناباروری قابل اصلاح در مردان می باشد. اغلب مردان مبتلا به این بیماری نمی دانند نیاز به چه اقدامی دارند و علی رغم اینکه با پزشکان مختلف مشورت می کنند، هنوز نمی توانند تصمیم قطعی در مورد بیماری خود بگیرند. در این نوشتار سعی می شود که به سئوالات متداول که مبتلایان به واریکوسل می کنند، پاسخ داده شود.

۱٫ واریکوسل چیست؟

واریکوسل از کلمه واریس منشاء می گیرد. واریکوسل عبارت از متسع شدن و گشاد شدن وریدها یا سیاهرگهای اطراف بیضه می باشد.

۲٫ چه عاملی سبب واریکوسل می شود؟

سیاهرگها مسئول خارج کردن خون از عضو و هدایت آن بطرف قلب می باشند. برای اینکه خونی که بطرف بالا و سربالائی می رود بطرف عقب برنگردد، داخل سیاهرگها دریچه هائی وجود دارند که از برگشت خون بطرف عقب جلوگیری می کنند. حال اگر این دریچه ها خراب شوند، خون براحتی بطرف عقب برگشته و سبب اتساع سیاهرگها می شود. در موارد نادر بخصوص اگر واریکوسل در طرف راست باشد و ناگهان ایجاد شده باشد، علت آن می تواند سرطان کلیه باشد.

۳٫ واریکوسل چرا سبب آسیب به قدرت باروری مرد می شود؟

بیضه ها برای اینکه خوب بتوانند نطفه مردانه یا همان اسپرم تولید کنند، باید درجه حرارت آنها نیم درجه کمتر از درجه حرارت بدن باشد. به این دلیل موقعیت بیضه‌ها خارج از داخل بدن می باشد. وقتی سیاهرگهای اطراف بیضه متورم وگشاد می شوند، درجه حرارت بیضه‌ها بالا رفته و ممکن است تولید اسپرم آسیب ببیند.

۴٫ آیا تمام مردان مبتلا به بیماری واریکوسل مشکل در باروری خواهند داشت؟

خیر. بسیاری از مردان مبتلا به واریکوسل دارای چند فرزند بوده و تا آخر عمر نیز از وجود واریکوسل در خودشان بی اطلاع می مانند.

۵٫ آیا واریکوسل می تواند هر دو بیضه را گرفتار کند؟

بله. ولی در ۹۰ درصد موارد فقط بیضه چپ گرفتار می شود.

۶٫ علائم واریکوسل کدامها هستند؟

• درد مبهم در ناحیه بیضه ها

• احساس سنگینی یا کشیدگی در بیضه

• رگهای متسع در داخل کیسه بیضه

• احساس ناراحتی در بیضه یا کیسه بیضه

• کوچکی بیضه مبتلا

۷٫ میزان شیوع واریکوسل در مردان نابارور چقدر است؟

اگر بررسی شود حدود ۴۰ درصد مردان نابارور دارای واریکوسل هستند.

۸٫ آیا واریکوسل می تواند سبب آزواسپرمی (تعداد اسپرم صفر) شود؟

این امر بسیار نادر است. در مردانیکه دارای آزواسپرمی هستند و واریکوسل نیز دارند باید دنبال علل دیگر آزواسپرمی بود.

۹٫ آیا عمل جراحی واریکوسل همیشه منجر به بهبود قدرت باروری مرد می شود؟

خیر. در مواردیکه مشکل بیمار شدید است، عمل جراحی واریکوسل منجر به حاملگی طبیعی نمی شود، ولی مواردی وجود دارند که کیفیت و کمیت اسپرم آنقدر بد است که امکان بارداری حتی با روشهای لقاح مصنوعی نیز وجود ندارد، در همچون مواردی عمل جراحی واریکوسل می تواند سبب بهبود کمیت و کیفیت اسپرم شده و شانس موفقیت لقاح مصنوعی را بالا ببرد.

۱۰٫ آیا عمل جراحی واریکوسل به تنهائی سبب بهبود قدرت باروری می شود؟

معمولا خیر. بعد از عمل بهتر است بیمار حداقل شش ماه تحت درمان داروئی قرار گیرد. اسپرم از نظر کمیت (تعداد) و کیفیت (حرکت و شکل طبیعی) می تواند مشکل داشته باشد. برای بهبود کمیت و کیفیت اسپرم داروهای جداگانه ای لازم است. بستگی به نوع مشکل می توان یک یا چند نوع از این داروها را برای بیمار تجویز کرد.

۱۱٫ چه مدت بعد از عمل واریکوسل قدرت باروری مرد بهبود می یابد؟

اغلب بیماران عجله دارند و چند هفته پس از عمل تقاضای انجام آزمایش برای مشاهده نتیجه عمل هستند. یک سلول زایا در داخل بیضه ۷۲ روز طول می کشد تا تبدیل به اسپرم بالغ شود، در هر نوع مداخله درمانی در مردان نابارور از جمله عمل جراحی واریکوسل باید حداقل دو دوره ۷۲ روز تا بهبود قدرت باروری منتظر شد. بنابراین باید در حدود شش ماه بعد از عمل منتظر شد تا نتیجه عمل مشخص شود. در مدت این شش ماه بهتر است بیمار دارو دریافت کند.

۱۲٫ من مبتلا به واریکوسل هستم ولی نتیجه آزمایش تجزیه منی طبیعی است، آیا باید جراحی کنم؟

واریکوسل با گذشت زمان و بتدریج سبب آسیب به قدرت باروری مرد می شود. درست است که شما در حال حاضر مشکلی ندارید ولی ممکن است چند سال بعد واریکوسل سبب آسیب به قدرت باروری شما شود.

۱۳٫ من مبتلا به واریکوسل هستم و دارای یک فرزند نیز می باشم، آیا احتیاج به عمل جراحی دارم؟

گاهاً بعضی افراد دارای واریکوسل شدید هستند و صاحب فرزند می شوند. تعدادی از این افراد مثلاً ۱۰ سال بعد می خواهند صاحب فرزند دوم شوند، ولی آزمایش نشان می دهد که دچار ناباروری شده‌اند. در این افراد واریکوسل شدید با گذشت زمان تولید اسپرم را آسیب زده‌ است. باید متذکر شد که وجود واریکوسل دلیل حتمی بر آسیب به قدرت باروری مرد در آینده نیست، ولی آن بالقوه قابل اتفاق افتادن است.

۱۴٫ من مبتلا به واریکوسل هستم و دارای دو فرزند می باشم و قصد بچه دارشدن زیادی در آینده را ندارم، آیا من احتیاج به عمل جراحی دارم؟

خیر. واریکوسل در مردانی نیاز به عمل جراحی دارد که هنوز ازدواج نکرده و صاحب تعداد دلخواه فرزند نشده اند.

۱۵٫ آیا توصیه می شود که واریکوسل بعلت وجود درد بیضه عمل جراحی شود؟

معمولا توصیه می شود که واریکوسل بخاطر وجود درد در بیضه جراحی نشود، در افرادیکه درد شدید بیضه دارند، بعد از عمل جراحی واریکوسل در ۸۰-۷۰ درصد موارد درد بهبود پیدا می کند، ولی این حتمی نیست.

۱۶٫ انواع روشهای جراحی واریکوسل کدامها هستند؟

واریکوسل را می توان به دو روش لاپاراسکوپی و جراحی باز درمان کرد. چون هدف از جراحی لاپاراسکوپیک ترخیص زود بیمار و داشتن شکاف اندک بر روی بدن است، بعلت اینکه واریکوسل را می توان با یک شکاف ۳ سانتی متری و بصورت سرپائی جراحی کرد، دیگر جراحی لاپاراسکوپیک واریکوسل توصیه نمی شود، چون جراحی لاپاراسکوپیک واریکوسل دارای عوارضی است که جراحی باز ندارد، مثل سوراخ شدن روده ها.

۱۷٫ آیا جراحی واریکوسل به روش میکروسکوپی به سایر روشها ارجحیت دارد؟

بله. یکی از خصوصیات جراحی واریکوسل عود آن بعد از عمل است. میزان عود حدود ۱۵ درصد است، ولی با استفاده از میکروسکوپ این میزان کمتر می شود. استفاده از میکروسکوپ هزینه جراحی را ۲۵ درصد زیاد می کند.

۱۸٫ گرید واریکوسل یعنی چه؟

گرید (Grade) نشاندهنده شدت واریکوسل است و ترجمه فارسی آن درجه می باشد. واریکوسل بر حسب شدت درجه بندی می شود. نوع خفیف درجه یک، نوع متوسط درجه دو و نوع شدید درجه ۳ نامیده می شود. در نوع درجه ۳ تمامی کیسه بیضه همانطرف پر از عروق متسع می باشد که اصطلاحا گفته می شود مثل اینکه کیسه بیضه پر از کرم خاکی است.

۱۹٫ آیا جراحی واریکوسل عوارضی هم دارد؟

با اینکه عمل جراحی واریکوسل یک عمل جراحی ساده است، ولی دارای عوارض بالقوه نیز می باشد. این عوارض عبارتند از:

• عفونت در محل عمل

• تجمع مایع در کیسه بیضه و ایجاد هیدروسل

• آسیب به شریان بیضه که سبب از بین رفتن بیضه همانطرف می شود. چون شریان بیضه بسیار نازک می باشد، معمولاً قابل رویت نیست، و جراح از برهان خلف استفاده می کند، یعنی اطمینان حاصل می کند که رگی که پیدا کرده است، شریان نیست. ولی گاهاً شریان در لا به لای وریدها گیر کرده و آسیب می بیند.

۲۰٫ آیا واریکوسل قابل پیشگیری است؟

اقدامی برای پیشگیری از ابتلا به واریکوسل وجود ندارد.